عەباس رۆستەم: گەشتێک بەناو کتێبی مێژووی خەلیفەکان, به‌شی یه‌که‌م

 

 لە نوسینی ئیمام جەلال ئەلدین ئەلسەیوطی



(امام جلال الدین السیوطی) هۆی کۆ کردنه‌وه‌و نوسینه‌وه‌ی میژووی خه‌لیفه‌کانی ئیسلام ئه‌گێڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی که‌ میژووه‌ نوسراه‌وه‌کانی پێشخۆی هه‌ریه‌که‌ بۆ قۆناغێکه‌ له‌و میژووه‌، بۆیه‌ ئه‌میش به‌ پێویستی زانیوه‌ به‌ پشتبه‌ستن به‌و به‌رهه‌مانه‌ ته‌واوکه‌ری نووسینه‌وه‌ی ئه‌و مێژووه‌ بێت تاوه‌کو دوا رۆژی ژیانی خۆی که‌ له‌ ساڵی ٩١١ ی کۆچی، کۆچی دوایی کردوه‌. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش له‌ مێژوه‌که‌ی (الذهبى و ابن الکثیر و مسالک و ابناء الغمرى ابن الحجر) و ١٠ به‌رگی میژووی به‌غداد و ٥٧ به‌رگی میژووی دیمه‌شق له‌ نووسینی (ابن العساکر) و گه‌لێ سه‌رچاوه‌ی دیکه‌ سوودی وه‌رگرتوه‌.

خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م مێژووه‌ خوێناویه‌ ئه‌رکی سه‌ر شانی هه‌موو ئه‌وانه‌یه‌ که‌ ئه‌یانه‌وێ له‌وه‌ بگه‌ن بۆچی ئه‌م مێژووه‌ له‌ سه‌ره‌تای بڵاوبونه‌وه‌ی ئایینی ئیسلامه‌وه‌ و ئه‌مڕۆشی له‌ گه‌ڵدا بێت ئاوه‌ها به‌ خوێن ڕه‌نگکراوه‌ و چۆنیش کۆتایی خلافه‌تی عه‌بباسی له‌ به‌رامبه‌ر هێڕشی (تاتاریه‌کان)هه‌ره‌سی هێنا و دواخه‌لیفه‌شیان به‌ زه‌لیلی خۆی دایه‌ ده‌ستی تاتاریه‌کان
وبه‌ پێله‌قه‌و شه‌ق مه‌رگی نۆشی.

خوێندنه‌وه‌ی ئه‌م مێژووه‌ خوێناویه‌ پێویسته‌ بۆ ئه‌وه‌ی باش له‌وه‌ بگه‌ین که‌ ئه‌وانه‌ی ئه‌مرۆ به‌ ناوی ئیسلامی سیاسیه‌وه‌ و به‌ بیانوی ئه‌وه‌ی که‌ گوایه‌ ئیسلام چاره‌سه‌ره‌ بۆ هه‌موو کێشه‌کان، چۆن ئه‌یانه‌وێ وه‌ک میراتگر بۆ ده‌سته‌ڵاتدارانێک که‌ ئه‌و مێژووه‌ ڕه‌شه‌ خوێناویه‌یان تۆمارکرد ڕه‌وڕه‌وه‌ی مێژوو به‌ره‌و دواوه‌ بگێڕنه‌وه‌ و ببنه‌ ته‌گه‌ره‌ له‌ ڕێگه‌ی پێشکه‌وتنی ئه‌و گه‌لانه‌ی که‌ دووچاری ئه‌م ‌حزبه‌ ئیسلامیه‌ سیاسیانه‌ بوون.

له‌ گه‌شتێکدا به‌ناو ئه‌م کتێبه‌دا زۆر به‌ زه‌قی کێشمه‌کیش و شه‌ڕوکوشتن و فێڵ و ته‌ڵه‌که‌بازی و پاشقول له‌ یه‌کدان ئه‌بینرێ که‌ له‌ پێناو ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی ده‌سته‌ڵاتدا ئه‌و به‌ناو خه‌لیفانه‌ گرتویانه‌ته‌ به‌ر له‌ یه‌که‌م ڕۆژی گیان له‌ده‌ستدانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامه‌وه‌ تاکو ئه‌و ڕۆژه‌ی له‌شکری تاتاریه‌کان به‌ سه‌رکردایه‌تی هۆلاکۆ کۆتاییان به‌ خلافه‌تی عه‌بباسیه‌کان هێنا به‌ داگیرکردنی شاری به‌غداد. ئه‌م ڕه‌وشه‌شیان به‌ هه‌مان شێوه‌ هه‌ر به‌رده‌وام بوه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سته‌ڵاتدارانی پاشماوه‌کانی ئه‌م خه‌لافه‌تانه‌ له‌ میسرو رۆژئاوای باکوری ئه‌فریقیاو ئه‌نده‌لوس و ئه‌سته‌نبوڵ، که‌ ئه‌مرۆشی له‌ گه‌ڵدا بێت بوه‌ به‌ میراتێکی ڕه‌ش بۆ زوربه‌ی هه‌ره‌ زۆری ئه‌و ولاته‌ عه‌ره‌بی و ئیسلامیانه ی که‌ به‌ هه‌مان شێوه‌ ده‌سته‌ڵات له‌ باوکه‌وه‌ ‌بۆ کوڕ و له‌ دکتاتۆرێکه‌وه‌ بۆ یه‌کێکی دیکه‌ ده‌ستاوده‌ست ئه‌که‌ن.

کاتێ پێغه‌مبه‌ری ئیسلام به‌ ده‌م ئازاری نه‌خۆشیه‌وه‌ گیانی ئه‌سپارد و عائشه‌ی ژنی و فاتیمه‌‌ی کچی و عه‌لی کوڕی ئه‌بو تالیب و زوبیر کوری ئه‌لعوام و هه‌ندێ له‌ سه‌حابیه‌ نزیکه‌کانی تر به‌ دیاریه‌وه‌ بوون، ئا له‌و کاته‌داو دوای بڵاوبونه‌وه‌ی هه‌واڵی گیان له‌ ده‌ستدانی به‌ ناو مه‌دینه‌دا (ئه‌نساره‌کان که‌ به‌ ره‌سه‌ن خه‌ڵکی ئه‌و شاره‌ بوون) به‌ سه‌رۆکایه‌تی (سه‌عدی کوری عه‌بادە)ی سه‌رۆکیان له‌ ساباته‌که‌ی بەنی ساعدە کۆبوبونه‌وه‌ به‌ نیازی دیاریکردنی سه‌عد وه‌ک جێگرێک بۆ پێغه‌مبه‌ر، کاتێکیش ئه‌و هه‌واڵه‌ گه‌یشته‌ قوره‌یشیه‌کان به‌ په‌له‌ و هه‌ڵه‌داوان (عومه‌ری کوری خه‌تاب و ئه‌با عوبەیده‌ی کوری جه‌راح و ئه‌بو به‌کر) ته‌رمه‌که‌ی پیغه‌مبه‌ریان به‌ سه‌ر که‌سوکاریه‌وه‌ به‌جێهێشت و خۆیان گه‌یانده‌ شوێنی کۆبونه‌وه‌که‌ بۆ ئه‌وه‌ی نه‌هێڵن ده‌سته‌ڵاته‌که‌ له‌ ده‌ستیان ده‌رچێت و هه‌ر له‌ ناو هۆزی قوره‌یشدا بمێنێته‌وه‌، له‌و پێناوه‌شدا چیان بۆکرا کردیان به‌ نانه‌وه‌ی دووبه‌ره‌کی له‌ نێوان ئه‌نساره‌کانداو به‌ به‌کارهێنانی فرتو فێڵ و ترسو تۆقاندن به‌رامبه‌ر هه‌وادارانی علی کوری ابو تالب بۆ ئه‌وه‌ی ئەبوبکر وه‌ک خه‌لیفه‌ی پێغه‌مبه‌ ر بچه‌سپێنن به‌ بێ ره‌زامه‌ندی سه‌عدی کوری عه‌باده‌ و به‌شیکی زۆر له‌ ئه‌نساره‌کان و عه‌لی کوڕی ئه‌بو تالیب و هه‌وادارانی، (تا کار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی که‌سێکی وه‌ک عومه‌ری کوڕی خه‌تاب و زوبێری کوری ئه‌لعه‌وام ده‌ستبده‌نه‌ شمشێر له‌ یه‌کتری، که‌ هه‌ر یه‌که‌یان له‌و 10 که‌سه‌ن که‌ پێغه‌مبه‌ر مژده‌ی به‌هه‌شتی بونی داونه‌تێ) هه‌ر ئه‌و کرداره‌شیان بوو به‌ هۆی چاندنی تۆوی دوو به‌ره‌کی و ئاژاوه‌گێڕیی له‌ناو ئیسلامدا وکه‌ تاکو ئه‌مرۆش هه‌ر به‌رده‌وامه‌ له‌ نێوان شیعه‌و سوننه‌دا.

ئه‌م که‌ین و به‌ینی شه‌ڕی گرتنی ده‌سته‌ڵاته‌ی نێوان ئه‌نسارو مهاجره‌کانی ئیسلام له‌ سای سێبه‌ری ساباته‌که‌ی بەنی ساعدە ئه‌و شه‌وه‌ی وه‌بیر خستمه‌وه‌ که‌ چۆن دوای یه‌که‌م هه‌ڵبژاردنه‌که‌ی په‌رله‌مانه‌که‌ی کوردستانی لای خۆمان بۆ یه‌کلاییکردنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌که‌ی به‌ سوودی یه‌کێک له‌ دوو ده‌سته‌ڵاته‌که‌ی ئه‌مدیوو ئه‌و دیو، ده‌ستمان له‌سه‌ر دڵمان بو نه‌وه‌ک بۆ ساغکردنه‌وه‌ی ئه‌نجامه‌کانی هه‌ردوولا ده‌ست بده‌نه‌ چه‌ک و شه‌ڕێکی خۆ کوژی به‌رپابکه‌ن، تاکو تای ته‌رازوه‌که‌ی ده‌سته‌ڵات به‌رامبه‌ر یه‌ک وه‌ستاو په‌نجا به‌ په‌نجا له‌ نێوان هه‌ردوو ئیماره‌تی سۆران و بادیناندا کورسیه‌کانی په‌رله‌مان به‌شکران و به‌ شێوه‌یه‌کی کاتی کۆتایی به‌و شه‌ڕی ده‌سته‌ڵاته‌ هات و بوه‌ هۆی چاندنی تۆوی دووبه‌ره‌کیه‌ک که‌ تاوه‌کو ئێستاو ره‌نگه‌ تا چه‌ند ده‌یه‌ێیه‌کی دیکه‌ش هه‌ر به‌رده‌وامبێت.

مێژووی خلافه‌تی ئیسلام ده‌کرێت به‌ سێ به‌شی سه‌ره‌کیه‌وه‌:


به‌شی یه‌که‌م : - مێژووی خه‌لیفه‌ ڕاشدیه‌کان که‌ به‌ خه‌لافه‌تی ئه‌بو به‌کری سه‌دیق ده‌ستی پێکردو به‌ کوشتنی خه‌لیفه‌ عه‌لی کوڕی ئه‌بو تالیب کۆتایی هات، (هیندێکیش لایان وایه‌ که‌ به‌ خه‌لافه‌تی حه‌سه‌ن کوری عه‌لی ئه‌بو تالیب کۆتایی به‌ و خه‌لافه‌ته‌ هاتووه‌ کاتێک که‌ حسن به‌ ناچاری و له‌ ژێر هه‌ڕه‌شه‌ی معاویه‌ی کوری ئه‌بی سوفیان ناچار بو ده‌ست له‌ خه‌لافه‌ت بکێشێته‌وه‌ بۆ معاویه‌ له‌ سه‌ر به‌ڵێنێک که‌ دوای معاویه‌ حه‌سەن ببێته‌ خه‌لیفه‌. به‌ڵام پێش مردنی معاویه‌ حه‌سه‌نی کوری ئه‌بو تالیب به‌ فیتی معاویه‌ و به‌ ده‌ستی ژنه‌که‌ی، به‌ به‌ڵێنی ئه‌وه‌ی که‌ دوای مردنی حه‌سەن ژنه‌که‌ی بهێنێ بۆ یه‌زیدی کوڕی و ژنه‌ش حه‌سه‌نی مێردی ژه‌هرخواردو کرد و دواجاریش معاویه‌ به‌ڵێنه‌که‌شی نه‌برده‌ سه‌رو ژنه‌ش له‌ داخا مرد. معاویه‌ش پێش مردنی خۆی یه‌زیدی کوری کرده‌ وه‌لی عه‌‌هد، دوای مردنی باوکیشی یه‌زید بوه‌ دووهه‌م خه‌لیفه‌ی ئه‌مه‌ویه‌کان).

ئه‌م قۆناغه‌ی خلافه‌تی ڕاشدینه‌ تا کوشتنی خه‌لیفه‌ی چواره‌م به‌ ده‌ستی عه‌بدوڵڕه‌حمان کوڕی مه‌لجه‌م چوار خه‌لیفه‌ تێیدا ده‌سته‌ڵاتداربون که‌ ئه‌بو به‌کری سه‌دیق و عومه‌ری کوڕی خه‌تاب و عوسمانی کوری عه‌فان و عه‌لی کوڕی ئه‌بو تالیب بوون، له‌م چوار خه‌لیفه‌یه‌ سیانیان به‌ کوشتن کۆتایی به‌ حوکمڕانیه‌که‌یان هاتووه‌.

* خه‌لیفه‌ی یه‌که‌م - ئه‌بو به‌کری سه‌دیق :- ناوی عه‌‌بدوڵای کوری ئه‌بی قه‌‌حافه‌یه‌‌، دوای مردنی پێغه‌مبه‌ر له‌ رێگه‌ی به‌کار هێنانی کاری ژێر به‌ ژێرو ترس و تۆقاندن له
لایه‌ن عومه‌ری کوڕی خه‌تابه‌وه‌ و به‌ بێ ئاگاداری و ره‌زامه‌ندی و به‌شداری عه‌لی کوری ئه‌بو تالیب و زوبەێری کوری ئه‌لعه‌وام و خالیدی کوری سه‌عیدی کوری ئه‌لعاس و سه‌عد کوری عه‌بادە ئه‌لئه‌نساری و ژماره‌یه‌کی زۆری ئه‌سحابه‌کان له‌ موهاجرین و ئه‌نسار به‌یعه‌ی بۆ کراو کرا به‌ خه‌لیفه‌.

ئەبو بەکر یه‌که‌م که‌سه‌ که‌ ئیسلام بوه‌ و یه‌کێکه‌ له‌ دڵسۆزترین دۆسته‌کانی پێغه‌مبه‌ر، له‌ ماوه‌ی حوکمڕانی ئه‌بو به‌کردا شه‌ڕی له‌ناوبردنی (اهل الردة) ئه‌وانه‌ی له‌ ئیسلام هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه و ‌ نه‌یانده‌ویست چیتر زه‌کات بده‌ن ئه‌نجامدرا و (هه‌ر له‌م شه‌ڕانه‌دا خالدی کوری ولید وه‌ک جه‌نگاوه‌رێکی ئازاو دوور له‌ هه‌ستی مرۆڤایه‌تی ناوبانگی ده‌رکرد). له‌ ماوه‌ی حوکمڕانی ئه‌بو به‌کردا ناوچه‌ی بەسره‌و مه‌دائینی کیسرا له‌ عێراق و به‌شێکیش له‌ شام داگیرکرا. خه‌لیفه‌ ئه‌بو به‌کر دوای حوکمڕانیکردنی بۆ ماوه‌ی نزیکه‌ی دوو ساڵ و چوار مانگ، له‌ ته‌مه‌نی ٦٣ ساڵیدا کۆچی دواییکرد.

*خەلیفەی دووهەم،عومه‌ری کوری خه‌تاب: له‌ لایه‌ن ئه‌بو به‌کره‌وه‌ کرا به‌ خه‌لیفه‌، له‌ ساڵی شه‌شه‌می بانگهێشتی پێغه‌مبه‌رایه‌تی(محه‌مه‌د)بۆته‌ ئیسلام، یه‌کێک بوه‌ له‌ ده‌سته‌ڵاتدارانی هۆزی قوره‌یش، ته‌نها که‌س بوه‌ که‌ به‌ ئاشکرا و بێترس کۆچی کردوه‌ بۆ مه‌دینه‌، شانازیکردوه‌ به‌وه‌ی که‌ چوار جار خوداوه‌ندی گه‌وره‌ له‌ قورئاندا به‌ ویستی ئه‌و ئایه‌تی دابه‌زاندوه‌ هه‌رچه‌نده‌ به‌ گوێره‌ی قسه‌ی ئه‌وانه‌ی پێیانداهه‌ڵداوه‌ له‌ مێژوونوسانی ئیسلام و موفه‌سرین گوایه‌ زیاتر له‌ بیست جار قسه‌ی عومه‌ری کوری خه‌تاب له‌ قورئاندا دیاره‌.

له‌ ماوه‌ی خه‌لافه‌تی عومه‌ری کوری خه‌تاب شاڵاوی داگیرکردنی وڵاته‌ دراوسێکان ده‌ستی پێکرد و له‌و ماوه‌یه‌دا عێراق و شام و ئه‌هوازو خوزستان و ئه‌سفه‌‌هان و هه‌مه‌دان و کرمان و سجستان و فه‌له‌ستین و میسر و یه‌مه‌ن داگیرکران تا له‌ ته‌مه‌نی ٦٣ ساڵیدا به‌ ده‌ستی ئه‌بو لوئلوئه‌ عه‌بدولموغه‌‌یره‌ به خه‌نجه‌رێکی ژه‌هراوی کوژرا.

خه‌لیفه‌ عومه‌ر به‌وه‌ ناسراوه‌ که‌ له‌ ساڵه‌کانی وشکه‌ ساڵی (الرمادة) به‌ لێشاو تاڵانی له‌ میسره‌وه‌ گه‌یاندۆته‌ حجازو دانیشتوانه‌که‌ی له‌ قات و قڕیی رزگارکردوه‌ و یه‌که‌م خه‌لیفه‌ش بوه‌ که‌ پاشماوه‌ی جوله‌که‌کانی له‌ حیجازه‌وه‌ ده‌رکردوه‌ بۆ شام و دانیشتوانی (نجران) ی گواستۆته‌وه‌ بۆ کوفه‌و نازناوی (امیرالمومنین)یشی به‌خۆیه‌وه ‌لکاندوه‌.


*خەلیفەی سێهەمعو‌سمان کوری عه‌فان: کوری ئه‌بی ئه‌لعاس، له‌ کۆنه‌وه‌ ئیسلام بوه‌، دوو کچی پێغه‌مبه‌ر ژنی بون، یه‌کێکه‌ له‌و ده‌ که‌سه‌ی مژده‌ی به‌هه‌شتی بوونیان پێدراوه‌، له‌ماوه‌ی خلافه‌تی ئه‌ودا قورئان نوسراوه‌ته‌وه‌. دوای ئه‌بو به‌کرو عه‌لی و زه‌یدی کوری حارسە بوه‌ به‌ ئیسلام.

له‌ بڕیارێکدا (که‌ جێگه‌ی شکو گومانه‌ و له‌ لایه‌ن زوربه‌ی موسڵمانانه‌وه‌ به‌تایبه‌تی هه‌وادارانی عه‌لی کوری ئه‌بو تالب) عومه‌ر پێش مردنی عه‌بدولڕه‌حمان کوری ئه‌بو عۆفی وه‌ک بریار ده‌ر داناو (له‌ شانۆیه‌کی گوماناویدا) بریاریدا عوسمان کوری عه‌فان ببێته‌ جێگری عومه‌ر له‌ جیاتی عه‌لی کوری ئه‌بو تالب.

له‌ ماوه‌ی خه‌لافه‌تی عوسماندا هێرش و داگیرکردنی وڵاتانی ده‌وروبه‌ر به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات و باکوری رۆژهه‌ڵاتدا بۆ خوراسان و نیسابور به‌ره‌و رۆژئاواش ته‌واوی باکوری ئه‌فریقیا و حه‌به‌شه‌ داگیرکراو له‌ ده‌ریاش په‌رینه‌وه‌و ئه‌نده‌لوسیان داگیرکرد و له‌ ده‌ریای سپی ناوه‌راستیش دوورگه‌ی قوبرسیان داگیرکردو له‌ گه‌ڵ دانیشتوانه‌که‌یدا به‌ وه‌رگرتنی (جزیه‌ و خه‌راج) وازیان لێهێنان.

عوسمان کوری عه‌فان یه‌که‌م خه‌لیفه‌یه‌ که‌ پله‌ و پایه‌ی ده‌سته‌ڵاتی به‌ سه‌ر که‌س و کار و عه‌شره‌تیدا دابه‌شکردوه‌ بێگوێدانه‌ رابوردوی ئه‌و که‌سه‌ له‌وانه‌ش (وه‌لیدی کوری عه‌قه‌به‌‌ کوری ئه‌بو معیت که‌ برای دایکی بوه‌) کرده‌ والی کوفه‌ له‌ جیاتی سه‌عدکوری ئه‌بی وقاس. ئه‌م ولیده‌ به‌ ڕه‌سه‌ن گومان لێکراوه‌و به‌ ئه‌تواریش کابرایێه‌کی مه‌یخۆرو داوینپیس بوه‌، له‌ یه‌که‌م رۆژی ده‌سته‌ڵاتیا له‌ کوفه‌ له‌ پێشنوێژی نوێژی به‌یانیدا به‌ سه‌ر خۆشی چوار ره‌کعه‌ت نوێژی به‌ نوێژکه‌ران کردوه‌و ئاوڕیشی داوه‌ته‌وه‌و وتویه‌تی هیچیکه‌تان ناوێت !!. له‌ کردارێکی دیکه‌یدا عومه‌ری کوری عاسی له‌ والی میسر لابردو عه‌بدوڵای کوری سه‌عد کوری ئه‌بی سه‌رحی دانا له‌ جێگه‌که‌ی، ئه‌م کابرایه‌ کاتی خۆی نووسه‌ری به‌رده‌ستی پێغه‌مبه‌ر بوه‌و دواجار لێی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ کاتی داگیرکردنی مه‌ککه‌ پێغه‌مبه‌ر ئه‌مری فه‌رمو که‌ ده‌بێت ئه‌م عبد
کوری سه‌رحه‌ بکوژرێت هه‌تا ئه‌گه‌ر له‌ پشت په‌رده‌کانی که‌عبه‌ خۆی شاردبێته‌وه‌. سه‌عدیش بۆ رزگارکردنی گیانی خۆی له‌ کوشتن په‌نایبرده‌ به‌ر عوسمانی کوری عه‌فان، ئه‌ویش بردیه‌ لای پێغه‌مبه‌رو داوای لێبوردنی بۆکردو له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و بو به‌ موسڵمان.

له‌ ماوه‌ی خه‌لافه‌تی عوسماندا سنوری ده‌وڵه‌تی ئیسلامی زۆر فراوانبوو داهاتیشی له‌ راده‌ به‌ ده‌رزیاد بو، بۆیه‌ عوسمان که‌وته‌ ئه‌وه‌ی بێحساب ئه‌و داهاته‌ به‌سه‌ر که‌س و کارو سه‌ره‌ک هۆزه‌کاندا دابه‌ش بکات و مافدارانیش له‌و داهاته‌ بێبه‌ش بکات، تا کار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی له‌ پێنج به‌ش به‌شێکی داهاتی باکوری ئه‌فریقیا بداته‌ مه‌روانی کوری حه‌کەم.

ئه‌م کرده‌وانه‌ی عوسمان بوه‌ مایه‌ی توڕه‌یی و رق و کینه‌ی زوربه‌ی هه‌ره‌ زۆری سه‌حابه‌کانی پێغه‌مبه‌ر، دژایه‌تی کردنیشی بۆ عه‌بدوڵای کوری مه‌سعودو ئه‌بی زه‌ر ئه‌لغه‌فاری وعه‌مار کوری یاسرو زوڵم و زۆری سه‌عدی کوری ئه‌بی سه‌رحیش له‌ میسر کاری گه‌یانده‌ ئه‌وه‌ی زیاتر له‌ ٧٠٠ که‌س له‌ موسڵمانان به‌ سه‌رۆکایه‌تی محه‌مه‌دی کوری ئه‌بو به‌کرهاتنه‌لایی و که‌وتنه‌ سکاڵاو داواکردنی لابردنی سه‌عد له‌ ده‌سته‌ڵات له‌ میسر و محه‌مه‌دی کوری ئه‌بو به‌کر له‌ جێگه‌که‌ی دابنرێت، له‌ ژێر فشاری ئه‌ م هه‌ڵچونه‌ی ئه‌و سه‌حابی و موسڵمانانه‌ و پشتگیریکردنی عه‌لی و گه‌لێ سه‌حابه‌ی تر بۆ داخوازیه‌کانیان عوسمان ناچار بو داواکه‌یان قبول بکات و محه‌مه‌دی کوری ئه‌بو به‌کر بکاته‌ والی میسر، کاتێکیش محه‌مه‌د له‌ رێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌دا بوو بۆ میسر لاوێکی ره‌ش پیستی دیت به‌په‌له‌ به‌ره‌و میسر ئه‌رۆیشت، رایگرت و کاتێ که‌وتنه‌ لێکۆڵینه‌وه‌ له‌ گه‌ڵیدا ده‌رکه‌وت نامه‌یێه‌کی پێیه‌ له‌ عوسمانه‌وه‌ بۆ والی میسر که‌ کردیانه‌وه‌ تێیدا نووسرابوو(بۆ والی میسر، که‌ی محه‌مه‌دی کوری ئه‌بو به‌کر وفڵان و فڵان گه‌یشتنه‌لات به‌ فێڵێک بیانکوژه‌ و له‌ جێگه‌که‌ی خۆت بمێنه‌ۆه‌و چاوه‌ڕوانی ئه‌مرم بکه‌).

بۆیه‌ محه‌مه‌دی کوری ئه‌بو به‌کر گه‌ڕایه‌وه‌ مه‌دینه‌و نامه‌که‌ی به‌ به‌ڵگه‌وه‌ پیشانی کۆمه‌ڵێک له‌ سه‌حابه‌کانداوله‌وانه‌ عه‌لی کوری ئه‌بو تالب و ته‌ڵحه‌و زوبه‌یر و سه‌عدو که‌سانێکی دی و که‌وتنه‌ گه‌مارۆدانی ماڵه‌که‌ی عوسمان و داوایان لێکرد مه‌روانی کوری حه‌که‌میان بداته‌ ده‌ست که‌ شک وابو نوسه‌ری نامه‌که‌یه‌ به‌ ڵام بێ سوود بوو، ئاژاوه‌که‌ وا گه‌رم بو گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی هێڕش بکرێته‌ سه‌ر ماڵی عوسمان و له‌ لایه‌ن محه‌مه‌دی کوری ئه‌بو به‌کر[1] و دوو که‌سی دیکه‌، له‌سه‌ربه‌رماڵی نوێژکردن، له‌ ماڵه‌که‌ی خۆیدا بیکوژن.

به‌مه‌ش ئاگری فیتنه‌ و ئاژاوه‌ له‌ ناو ئیسلامدا به‌ ته‌واوی گڕی سه‌ندو ئاله‌م بارو دۆخه‌دا عه‌لی کوری ئه‌بو تالب بوه‌ خه‌لیفه‌ له‌ جێگه‌ی عوسمان.

 

خه‌ليفەی چوارەم ‌عه‌لی كوری ئه‌بو تالب :- دووهه‌م ڕۆژی دوای كوشتنی عوسمان كوری عه‌فان كرايه‌خه‌ليفه‌ی ئيسلام به‌كۆی ده‌نگی هه‌موو ئه‌و ئه‌سحابانه‌ی كه‌ئه‌و ڕؤژه‌له‌مه‌دينه‌بون، به‌ڵام به‌هۆی شه‌ڕی ده‌سته‌ڵات و ئه‌و فتنه‌يه‌ی له‌ژێر ساباته‌كه‌ی به‌نی ساعده‌وه‌و له‌كوشتنی عوسمانه‌وه‌ڕێچكه‌ی وه‌ر گرت، هه‌ر له‌ده‌ستپێكی حوكمڕانيه‌كه‌يه‌وه‌شه‌ڕو ئاژاوه‌ده‌ستی پێكرد به‌وه‌ی عائشه‌ی ژنی پێغه‌مبه‌رو هه‌ردوو سه‌حابه ‌ته‌ڵحه‌و زوبه‌ير به‌سه‌ركرده‌يی له‌شكرێك له‌مه‌ككه‌وه‌به‌ره‌و به‌سره‌كه‌وتنه‌ڕێ، به‌  بيانوی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی خوێنی عوسمان و عائشه‌ش(كراسه‌خوێناويه‌كه‌ی عثمانی كردبو به‌به‌يداخ) و سواری حوشترێك بوبو، بۆيه‌عه‌لی كوری ئه‌بو تالب به‌له‌شكرێكه‌وه‌به‌ره‌و بەسرە كه‌وته‌ڕێ و له‌به‌سره‌به‌ره‌نگاريان بو و له‌شه‌ڕێكدا كه‌به‌شه‌ڕی (الجمل-حوشتر) ناوبراوه‌ زياتر له‌١٣٠٠٠ هه‌زار كه‌سی تێدا كوژرا له‌وانه‌ش هه‌ردوو سه‌حابی ته‌ڵحه‌و زوبه‌ير و ژماره‌ييه‌كی زۆری سه‌حابه‌كانی پێغه‌مبه‌ر، عائشەش ‌به‌ديل گيراو شه‌ڕه‌كه‌به‌سه‌ركه‌وتنی عه‌لی كۆتايي هات.                                   

  دواتر موعاويه‌كوری ئه‌بو سوفيان له‌شام له‌عه‌لی هه‌ڵگه‌ڕايه‌وه‌و بانگه‌شه‌ی بۆ خۆیكرد وه‌ك خه‌ليفه‌ی ئيسلام ، عه‌ليش به‌له‌شكرێكه‌وه‌به‌ره‌و شام كه‌وته‌ڕێ و هه‌ردوو سوپای عه‌لی و موعاويه ‌له‌(صفين) ی نزيك(الرقة) له‌سه‌ر قه‌راغی روباری فورات به‌ره‌نگاری يه‌ك بون، ووتراويشه‌ گوايه‌ ژماره‌ی له‌شكره‌كه‌ی علی ١٢٠ هه‌زار كه‌س و ژماره‌ی له‌شكره‌كه‌ی معاويه‌٩٠ هه‌زار كه‌س بوه‌و شه‌ڕی نێوانيان ماوه‌ی ١١٠ رۆژی خاياندوه‌و ٩٠ جاريش رژاونه‌ته‌ناو يه‌كتری  ژماره‌ێيەكی بيشومار له‌سه‌حابه‌كانی پێغه‌مبه‌ر يه‌كتريان قه‌لاچۆكردوه‌ كه‌مه‌زه‌نده‌ئه‌كرين به‌٩٠ هه‌زار كه‌س، له‌وانه‌٢٥ هه‌زار له‌سوپاكه‌ی علی و٤٥ هه‌زار له‌سوپاكه‌ی معاويه‌، تا به‌فێڵێكی عومه‌ری كوری عاس و به‌به‌رزكردنه‌وه‌ی  قورئان به‌نووكی رمی ريزی پێشه‌وه‌ی شه‌ركه‌ره‌كانی سوپای موعاويه‌ شه‌ره‌كه ‌وه‌ستاو عومه‌ری كوری عاس وه‌ك نوێنه‌ری معاويه‌و ئه‌بو موسا ئه‌لئه‌شعه‌ری وه‌ك نوێنه‌ری عه‌لی كوری ئه‌بو تالب كرانه‌(حه‌كه‌م) ناوبژیکه‌ر بۆ دوا پێهێنانی ئه‌و شه‌ڕه‌، له‌شانۆگه‌رييه‌كی كاڵته‌جاڕيدا عه‌لی له‌خلافه‌ت لابراو و موعاويه‌ خرايه‌ جێگه‌كه‌ی ئه‌وه‌ش به‌وه‌ی (عومه‌ری كوری عاسی كوری ئه‌لنابغة سه‌لمی كچی حه‌رمه‌له‌يه‌ كه‌به‌له‌شفرۆش له‌كۆمه‌ڵگای مه‌ككه‌ناسرابو و خاوه‌ن ئاڵابوه‌هه‌ريه‌ك له‌ئه‌بو له‌هه‌ب و ئومه‌يه‌ كوری خه‌له‌ف و هوشام كوری ئه‌لمه‌غيره‌ و ئه‌بو سوفيانی كوری حه‌رب (باوکی موعاویه‌) و ئه‌لعاس كوری وائل ئه‌لسه‌همي، لاقه‌يانكرد له‌يه‌ك ڕۆژدا و دوای ٩ مانگ عومه‌ری بوه‌، هه‌ر يه‌كه‌له‌وانه‌داواكه‌ری عومه‌ر بون به‌ڵام ئه‌لنابغه‌ی دايكی دای به‌العاسی بن وائل  چونكه‌له‌وانی ديكه‌زياتر يارمه‌تی ئه‌دا، بۆيه‌ناونرا به‌عومه‌ری كوری ئه‌لعاس) عومه‌ری كوری العاس توانی به‌فێڵ و ته‌ڵه‌كه‌بازی ئه‌با موسا ئه‌لئه‌شعه‌ری بهێنێته‌سه‌ر ئه‌و بڕوايه‌ی كه‌هه‌ر يه‌ك له‌عه‌لی و موعاويه‌له‌خلافه‌ت بخه‌ن بۆ چاره‌سه‌ری كيشه‌ی ئه‌و شه‌ڕه‌، ئه‌ويش به‌دڵپاكی خۆی تێكه‌وت، له‌هه‌مان كاتيشدا به‌بيانوی  ئه‌وه‌ی كه‌ئه‌با موسی به‌ته‌مه‌ن گه‌وره‌تره‌ پێش خۆيی خست ووای كرد له‌سه‌ر(منبر)عه‌لی له‌خلافه‌ت بخاو كه‌نۆره‌ش هاته‌سه‌ر خۆی معاويه‌ی كرده‌خه‌ليفه‌.                                                                                          

 دوای ئه‌و شانوگه‌ريه‌ گاڵته‌جاڕيه‌ عه‌لی كوری ئه‌بو تالب كه‌وته‌گێژاوی شه‌رو ئاژاوه‌له‌گه‌ڵ (خه‌وارجه‌كان) و گه‌لێكيش له‌سه‌حابه‌كانی پێغه‌مبه‌ر لێی زوير بون  له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌به‌و (ته‌حكيمه‌ - ناوبژیکردنه‌) رازی بو چونكه‌ به‌بۆچوونی ئه‌وان(حه‌كه‌م) هه‌ر خودايه‌و به‌س .                            

عه‌لی كوری ئه‌بو تالب پاش ماوه‌ييه‌ك و دوای ئه‌وه‌ی نزيكه‌ی ٤ ساڵ حوكمڕانیكرد به‌ده‌ستی يه‌كێك له‌خه‌وارجه‌كان كه‌ناوی عه‌بدوالرەحمان كوری مه‌لجه‌م بو له‌كاتی هه‌ڵسان بۆ نوێژی به‌يانی له‌مزگه‌وتی كوفه‌ كوژراو دوای مردنی عه‌ليش كوره‌كانی عه‌لی عه‌بدوالرحمانيان به‌شێوه‌ييه‌كی زۆر دڕندانه ‌كوشت به‌وه‌ی هه‌ردوو ده‌ست و قاچيان بڕی و له‌ناو سه‌به‌ته‌ييه‌كدا سوتانيان.
                                                    

  به‌كوشتنی عه‌لی كوری ئه‌بو تالب كۆتايی  به‌خلافه‌تی ڕاشدين هات وئه‌شوترێت كه‌له‌دوای عه‌لی خلافه‌ت درايه‌حه‌سه‌نی كوری له‌لايه‌ن دانيشتوانی كوفه‌و شه‌ش مانگ له‌كوفه‌مايه‌وه‌و موعاويه‌نيازی هێرشكردنی بو بۆكوفه‌، بۆيه‌ناچاربو وه‌ڵام بنێری بۆی كه‌رازيه‌ده‌ست له‌خلافه‌ت هه‌ڵگرێ به‌مه‌رجێ دوای خۆی خلافه‌ته‌كه ‌بگێڕێته‌وه ‌بۆ حه‌سه‌ن و له‌دانيشتوانی مه‌دينه‌و حجازو عێراق ببورێ له‌وه‌ی كه‌پێشو رويداوه‌و قه‌رزه‌كاني بۆ بداته‌وه‌، موعاويه ‌ئه‌و مه‌رجانه‌ی لا باش بو بۆيه ‌به‌م رێكه‌وتنه ‌خلافه‌ت چوه‌ده‌ستی موعاويه‌و خلافه‌تی ئه‌مه‌ويه‌كان له‌ساڵی ٤١ كۆچيه‌وه‌ده‌ستی پێكرد.                                                                                                                                            


 

[1]  (لێره‌دا ئه‌وه‌ی به‌ پێویستی ئه‌زانم ئه‌وه‌یه‌ بڵێم که‌ محه‌مه‌د، کوری ئه‌بو به‌کری سدیقه ‌و برای عائشه‌ی هاوسه‌ری پێغه‌مبه‌ره‌ و دواجار له کاتی ده‌سته‌ڵاتداریه‌تی موعاویه‌ی کوری ئه‌بو سوفیان، له‌ ‌ لایه‌ن پیاوه‌کانی معاویه‌وه‌ گیراو دوای بڕینی هه‌ردوو ده‌ست و قاچی خستیانه‌ ناو سکی گوێدرێژێکی مردوه‌وه‌ سووتانیان !!!).

ڕێکه‌وتی بڵاوکردنه‌وه 2012-03-09 15:35:00
به‌شی ( عه‌باس ڕۆسته‌م ) ئاماده‌کرد ( ئامادەکردنی- عەباس رۆستەم )



امام, جلال, الدین, السیوطی, هۆی, کۆ, کردنه‌وه‌و, نوسینه‌وه‌ی, میژووی, خه‌لیفه‌کانی, ئیسلام, ئه‌گێڕێته‌وه‌, بۆ, ئه‌وه‌ی, که‌, میژووه‌, نوسراه‌وهئامادەکردنی, عەباس, رۆستەمعەباس, رۆستەم, گەشتێک, بەناو, کتێبی, مێژووی, خەلیفەکان به‌شی, یه‌که‌م Tags





په‌خشی ده‌نگی ئازاد


مه‌ریوان هه‌له‌بجه‌یی
زنجیره‌ به‌رنامه‌ی ئاوێنه.
ڕۆژی 08/17/2017
کاتژمێر 21:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
فاتیح محمود احمد چیرۆکێکی تری محمد
ڕۆژی 08/11/2017
کاتژمێر 23:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا
فاتیح محمود احمد
مێژوە خوێناویەکەی قورئان و محمد
ڕۆژی 08/09/2017
کاتژمێر 22:00 ناوه‌ڕاستی ئه‌وروپا